Å følgja den 86-årige tyske filosofen Karl-Otto Apels liv og arbeid, er samtidig ei vandring gjennom Europas korte 20. hundreår. Han er fødd i 1922 i Düsseldorf, og fekk oppleva mellomkrigstidas nasjonalisme i Tyskland. Seinare kjempa han fem år for Hitlers Wehrmacht på austfronten.

Det totale menneskelege og moralske nederlaget for det nazifiserte Tyskland gjorde at Apel enda opp i filosofien, på jakt etter ny, fast filosofisk grunn under føtene. Sanning, universalisme og samhandling er sentrale stikkord i filosofien Apel utvikla for den nye tida. Han høyrer til blant filosofane innanfor Frankfurterskulen, og har verdsry som tenkjar og forfattar.

Denne veka held han foredrag på filosofiseminaret under Sommer Melbu-festivalen i Vesterålen. Samtidig hyller norske filosofar og akademikarar han i boka The Public Sphere. Essays in honor of Karl-Otto Apel, som vart utgitt denne veka.

Frå soldat til menneske. – Ein kan seia at det først var gjennom filosofien at eg vart menneske, seier Apel. Morgenbladet har akkurat spurd om drivkrafta bak filosofien hans. Ein sentral nøkkel til Apels tenking er å finna i ruinane av det utbomba Europa anno 1945. Etter eit halvt år i amerikansk krigsfangenskap kunne 23-åringen byrja å studera ved det første universitetet som vart opna i det okkuperte Tyskland, Friedrich Willhelms-universitetet i Bonn.

– Eg fekk eit nytt liv som filosofistudent. 18 år gammal slutta eg på skulen. Alle gutane i klassen min melde seg frivillig til krigen, fortel Apel. Han snakkar sakte, som om han tenkjer tilbake.

I eit sjølvbiografisk essay har Apel skrive om at han og hans unge medsoldatar vart drive fram av ein nær manisk entusiasme for regimet.

– Vi var andre menneske den gongen. Vi skulle kjempa for fedrelandet, det var slik det var, seier han og ler.

I 1950 vart han kjend med den sju år yngre og lynande intelligente studenten Jürgen Habermas. Habermas har i ettertid hevda at Apels sterk engasjerte tenking fekk avgjerande tyding for hans eiga utvikling som filosof. Apel har, som Habermas, vore oppteke av å utvikla eit betre grunnlag for ordskifte, for kommunikasjon og openheit.

Universelle tema. Apels biografiske bakgrunn gjer han ikkje berre til ein filosof for dei med spesiell interesse for tysk historie. Apel behandlar universelle tema. Den krisa han gjekk gjennom er ikkje spesifikt tysk, men avspeglar heller djuptgåande kriser i moderne samfunn, meiner filosofen Gunnar Skirbekk, som også er ein av bidragsytarane til boka om Apel.

– Apel er den eldre venen og læraren til Habermas. Dei hadde ein felles reaksjon på erfaringa av ei sivilisasjonskrise. Den spesielle tyske kriseerfaringa gav dei motivasjon til å ta opp problemstillingar som dei kanskje elles ikkje ville ha hatt mot til å ta opp. Nemleg å stilla spørsmål om det finst allmenngyldig sanning og normar trass i alle skeptiske motargument og alle dramatiske erfaringar av krise, seier Skirbekk.

Det vonde. Ifølgje Skirbekk har norsk historieskriving om andre verdskrig presentert ei forteljing der godt står mot vondt og «vi» mot «dei». Slik har det ikkje vore for tyskarane, påpeiker han. Det vonde var ikkje noko som handla om dei andre, men om ein sjølv. Apel og Habermas hadde både ei konkret og ei filosofisk oppleving av problematikken – ei konkret er faring av «europeisk nihilisme». Begge har sidan vore oppteken av korleis ein kjem ut av det.

– Dei fekk motivasjon til å søkja etter gyldigheit og normer som vi alltid alt føreset og som vi ikkje kan avvisa utan å motseia oss sjølve, seier Skirbekk.

Stikkord både for Apel og Habermas er føresetnadsanalyse av talehandlingar, refleksjon rundt samhandling og diskusjonar, og drøfting av vilkår for korleis ein kjem fram til standpunkt.

– Apel søkte seg vekk frå eksistensiell desisjonisme, frå positivistisk avvising av normativitet og kontekstuell relativisme, ned til grunnleggjande, allmennforpliktande gyldigheitsnormer. Dermed er han stadig aktuell i ei tid som er prega av postmodernistisk relativisme og førmoderne fundamentalisme, seier Skirbekk.

Sanninga. Karl Otto-Apels tankar om sanning som noko absolutt, førte han inn i debatt med den amerikanske nypragmatiske filosofen Richard Rorty (1931–2007). Rorty avviste at det er mogleg å seia noko om sanning, og hevda at politikken bør vera fri for pretensjonar om å seia noko om sanninga.

– Rorty hadde ei heilt anna innstilling til dette. Han hevda at sanning blir etablert innanfor ulike kontekstar. Han brukte å understreka at han snakka ut frå sin kontekst med å seia «I am just an American», fortel Apel sjølv.

Tyskaren Apel kom frå ein annan kontekst, og streva etter normer som var sannare enn ei relativ sanning.

– Eg søkjer etter det som er allmenngyldig, det som finst på tvers av kontekstane. Samtidig er eg ingen motstandar av ulikskap. Eg har bakgrunn som historikar, så utgangspunktet mitt er at kulturar og forskjellane mellom dei er viktig, seier Apel.

Internasjonal lov. Apels foredrag i Melbu har tittelen «Globalised Economy and International Law». Han fortel at det var interessa for etikk som gjorde at han byrja arbeida med rettsfilosofi.

– I vår globaliserte tid er juss eit spørsmål som går ut over nasjonalstatane. Vi treng også ein juss som er universell, og ein folkerett som er tilpassa dette. Verda treng å svara på utfordringar som er felles for heile menneskeheita. Her tenkjer eg i første rekkje på klimaproblema. Det finst erfaringar som er felles for alle menneske. Dermed treng verda også ein konsensus som går over nasjonane. Nasjonalismen var ein sjukdom i Europa på 1900-talet, og den førte oss inn i to verdskrigar. I dag har vi ein annan situasjon. Då trengst også ei heilt anna innstilling enn før.

Det Apel kallar «handlingslamminga av FN» er eit av hans sentrale argument for eit juridisk system som er etablert på eit overnasjonalt nivå.

– I Darfur er fleire hundre tusen menneske blitt drepne utan at verdssamfunnet har gripe inn. Kina hindrar dette fordi dei er interessert i olja i Sudan. Heller ikkje under folkemordet i Rwanda greip verdssamfunnet inn. FNs måte å handtera desse utfordringane på, er gjennom tryggingsrådet. Men rådet er handlingslamma fordi statane i rådet er ueinige og blokkerer kvarandre gjensidig. Også under krigane i Jugoslavia hadde stormaktene ulik meining, noko som hindra handling.

Demokrati, men kvar? – Overnasjonalitet byr også på store demokratiske utfordringar. Etter at irske veljarar i ei folkerøysting sa nei til Lisboa-traktaten, var den svorne føderalisten Jürgen Habermas ute og åtvara EU-rådet mot deira «kyniske forakt for resultatet av ein demokratisk prosess»?

– Det er ikkje einigheit om kva det var som gjorde at irane stemte nei. Eg synest det er synd viss dei har gitt det nasjonale forrang, slik franskmennene og nederlendarane gjorde då dei stemte nei til EU-grunnloven i 2005. Problema med å styra EU kan ein også sjå på som typisk europeisk. Det finst så mange tradisjonar, land, språk og ikkje minst historiske konfliktar. Så vi kan rekna med fleire konfliktar framover.

Verken iranes nei eller Habermas’ kritikk tek luven av Karl-Otto Apels begeistring for ideen om eit føderalt Europa. Alternativa er verre, meiner han.

– Nasjonalismen som ideologi fremjar ikkje menneskerettar. Sjå berre til Kina. Der er individet ikkje viktig, berre massane og kollektivet.

– Angela Merkel og hennar CDU er langt meir tysknasjonalt orientert enn sosialdemokratane. Dei siste åra har heile verda fått sjå at den folkelege patriotismen blømer, særleg blant fotballfans. Kva tenkjer du om denne nye, nasjonale orienteringa?

– Alt kan overdrivast, også nedtoning av det nasjonale. Dette vart nok trekt for langt i Tyskland. Alt som kunne lukta av patriotisme var utskjelt. Det vi ser er noko nytt, men eg ser ikkje auka tysk patriotisme som noko problem, seier Apel.

Filosofisk brubyggjar. Filosofiprofessor Audun Øfsti ved NTNU har vore redaktør for den norske antologien til Apels ære. Han framhevar Apels rolle som brubyggjar mellom to ulike filosofiske tradisjonar, nemleg mellom anglo-amerikansk analytisk filosofi og den kontinentale filosofien.

– Apel står i ein kontinental tradisjon, der opplysingsfilosofi og hermeneutikk er sentralt. Men eit av hans viktige bidrag til filosofien er at han har brakt analytisk og kontinental filosofi i samtale, konkluderer Øfsti.